[7]: Godzilla

Το 1954, εννέα χρόνια μετά τον πυρηνικό όλεθρο σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι αλλά και τους βομβαρδισμόυς στο Τόκυο, η Ιαπωνία ήταν μια χώρα σε ανασυγκρότηση. Η ιστορία της όμως θα αποκτούσε ένα απρόσμενο σύμβολο, όταν ένα μεταλλαγμένο, προϊστορικό τέρας εμφανίστηκε από τα βάθη του Ειρηνικού Ωκεανού. O Godzilla του Ishirō Honda έμελλε να αλλάξει το κινηματογραφικό και πολιτιστικό τοπίο με τον βαρύ βηματισμό και την ατομική του ανάσα. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε τελειώσει, όμως το ιμπεριαλιστικό, μιλιταριστικό και αποικιοκρατικό παρελθόν της χώρας, η συνθηκολόγηση, η αμερικανική κατοχή και η συνταγματική αναδιάρθρωση είχαν αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους σε μια κοινωνία διαλυμένη οικονομικά και ψυχολογικά. Ο ψυχρός πόλεμος δεν την άφησε ανεπηρέαστη, αφού πλέον η Ιαπωνία αποτελούσε βιωμένη εμπειρία της πυρηνικής απειλής, πέραν της περιφερειακής της εμπλοκής.

Την 1^η Μαρτίου 1954, το αλιευτικό σκάφος Daigo Fukuryū Maru (Lucky Dragon No. 5), εκτέθηκε σε ραδιενεργό κατακρήμνιση από την αμερικανική θερμοπυρηνική δοκιμή Castle Bravo στην ατόλη Μπικίνι. Οι ψαράδες υπέστησαν σοβαρές συνέπειες από την ακτινοβολία, ενώ ένας από αυτούς πέθανε αργότερα την ίδια χρονιά. Η προσπάθεια της χώρας να ανασυνταχθεί βιομηχανικά με την αστικοποίηση να επεκτείνεται γοργά, παρά τις ταξικές ανισότητες στο εσωτερικό της, την έφερε σε μια αμφιθυμική σχέση με την τεχνολογία και την παρέμβαση στο περιβάλλον. Παράλληλα, η δεκαετία του ’50 ήταν κινηματογραφικά εύφορη για την χώρα, με την παραγωγή ταινιών να επανέρχεται δυναμικά. Η αναμέτρηση με την απώλεια, το μεταπολεμικό τραύμα, την φτώχεια και τον διαρκή κοινωνικό μετασχηματισμό, χαρακτήριζαν τον ιαπωνικό κινηματογράφο της εποχής.

Το 1954, τα Toho Studios κυκλοφορούν τo "Seven Samurai" του Akira Kurosawa, ένα έργο-ορόσημο του ιαπωνικού ιστορικού κινηματογράφου, που συνδυάζει τη ρεαλιστική κοινωνική παρατήρηση με την ψυχολογική πολυπλοκότητα και επιβεβαιώνει τη θέση της εταιρείας στην εγχώρια κινηματογραφική παραγωγή. Την ίδια στιγμή, σε διεθνές πλαίσιο, η επιστημονική φαντασία, εξαιτίας και της (μεταπολεμικής) πυρηνικής προόδου, καθώς και ο τρόμος, γνώριζαν ιδιαίτερη άνθιση. Ήδη από τον "King Kong" (1933) το πρότυπο του μεγάλου κινηματογραφικού τέρατος λειτουργούσε ως συμβολισμός για τα αδιέξοδα και τους συλλογικούς φόβους μιας κοινωνίας που αλλάζει, γνωρίζοντας πολλές μορφές με ταινίες όπως το "The Beast from 20,000 Fathoms (1953)" ή το "Them!" (1954).

Μέσα σε αυτά τα σκοτεινά και τραγικά νερά, αναδύεται ο Βασιλιάς των Τεράτων. Ο Godzilla, θα αποτελέσει τη συμπύκνωση του κινηματογραφικού, κοινωνικού και πολιτικού πλαισίου που το γέννησε σε τοπική και παγκόσμια κλίμακα, συνομιλώντας με την παράδοση και την γλώσσα που τον γέννησε, αναδιαμορφώνοντας τες ταυτόχρονα. Η ταινία, με τους πολιτικούς, οικολογικούς, κοινωνικούς μα και εσχατολογικούς της συμβολισμούς και αλληγορίες, καθιερώνει ένα νέο κινηματογραφικό είδος (kaiju eiga), ενώ η τεχνική του "tokusatsu" και δη του suitmation, που αξιοποιήθηκε από τον υπεύθυνο ειδικών εφέ Eiji Tsuburaya για να φέρει το θρύλο στη μεγάλη οθόνη, αλλάζει και τεχνικά το μέσο. Οι γεωπολιτικές αγωνίες, ο ρόλος της επιστήμης, η πυρηνική καταστροφή, η ευαλωτότητα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων και η αμοραλιστική τεχνολογική πρόοδος, επανέρχονται με τρόπο που συνενώνει την επιστημονική φαντασία με τη λαϊκότητα ενός blockbuster. Οι αντιφάσεις της ίδιας της ιστορίας της Ιαπωνίας αλλά και οι παλινδρομήσεις του παρόντος της, κείτονται μετέωρες υπό τον αργό βηματισμό ενός πλάσματος καταμεσής των ερειπίων ενός κόσμου που αλλάζει ραγδαία.

Η εμπορική επιτυχία της ταινίας, οδήγησε σε μια αμερικανική μεταφορά της δύο χρόνια μετά, καθώς και στην επαναφορά του το 1955 με το "Godzilla Raids Again". Έτσι, εκκινεί η "Showa Era", που διαρκεί μέχρι το "The Terror Of Mechagodzilla" του 1975. Σε αυτή, βρίσκουμε άλλη αντιπαράθεση φόρμας και περιεχομένου, αφού μια ταινία που γεννήθηκε ως φορτισμένο αντιπολεμικό και αντιπυρηνικό έργο τρόμου, καταλήγει να γίνει ένα εμπορευματικό θέαμα, ικανό να διασκεδάζει εκατομμύρια θεατές ανά τον κόσμο. Το σύμπαν του Gojira διευρύνεται με πληθώρα χαρακτήρων, παρανοϊκές πλοκές εξωγήινων, psychics και στιγμές δράσης μεγάλων τεράτων που μόνο campy μπορούν να χαρακτηριστούν, δίπλα στις εξωφρενικές πλοκές. Από τη Mothra, το Anguirus και τον Gigan μέχρι τον Rodan, τον Megalon και τον King Ghidorah, η περίοδος χαρακτηρίζεται από σκηνές ανθολογίας, απόπειρες επαναφοράς αμφιβόλου ποιότητας, αλλά και σημαντικά κινηματογραφικά ρίσκα.

Το 1984, εν μέσω ψυχρού πολέμου, εγκαινιάζεται η "Heisei Era" με το "The Return Of Godzilla", που βρίσκει τον Godzilla στην πιο σκοτεινή και σοβαρή του εκδοχή, διατηρώντας παράλληλα επιμέρους υφολογικά στοιχεία του παρελθόντος. Για μια δεκαετία, οι ταινίες που κυκλοφορούν, παρά τις εθνικιστικές αστοχίες στιγμών όπως του "Godzilla vs. King Ghidorah" (1991), δημιουργούν μια συνεκτική αφήγηση που διευρύνει το μύθο, λειτουργώντας ως ευθεία sequel της αρχικής ταινίας, αγνοώντας τη Showa Era. Η πιο ποιοτική περίοδος του κινηματογραφικού κόσμου του θηρίου διαθέτει μερικές από τις σπουδαιότερες στιγμές της, τόσο σε τεχνικό όσο και σε θεματικό επίπεδο.

Η νέα χιλιετία βρίσκει την Toho να ψάχνεται με την "Millennium Era", με μια ανθολογία (ημί)αυτόνομων αφηγήσεων που ενδιαφέρονται περισσότερο για το τεχνικό, εξωφρενικό και εφετζίδικο κομμάτι του Godzilla, συγκριτικά με την εμβάθυνση στις θεματικές του. Για μια πενταετία, οι ταινίες λειτουργούν ως οπτική προέκταση ενός franchise που ανοίγεται και σε άλλες αγορές.

Η αμφιλεγόμενη υποδοχή της αμερικανικής εκδοχής του Roland Emmerich το 1998 δεν εμπόδισε την επιστροφή του Godzilla στην ιαπωνική παραγωγή. Η εμφάνιση του MonsterVerse, με το "Godzilla" (2014), σηματοδοτεί την εκ νέου διεκδίκηση του χαρακτήρα από το Hollywood. Οι ταινίες, εμπορικές επιτυχίες, παρουσιάζουν την γνωστή συμβατική οπτική της αμερικανικής βιομηχανίας πάνω στο πλάσμα, αυτή δηλαδή της οπτικής πανδαισίας δράσης, CGI,  και εντυπωσιοθηρίας. Οι πόλεις και τα τοπία λειτουργούν ως μη-τόποι, απαλλαγμένα από τη μνήμη και τη ζωή, απλά κάδρα μεγάλης κλίμακας προς κατεδάφιση.

Απέναντι σε αυτή την κυριαρχία του blockbuster, η Toho επαναφέρει τον Godzilla σε ένα διαφορετικό κινηματογραφικό και πολιτικό πλαίσιο με το "Shin Godzilla" (2016), εγκαινιάζοντας την "Reiwa Era", η οποία φτάνει μέχρι το "Godzilla Minus One" (2023), ενώ καταφθάνει το πολυαναμενόμενο sequel "Godzila Minus Zero". Εντός της, animated ταινίες και η σειρά "Godzilla Singular Point", δείχνουν το πειραματικό εύρος που μπορεί πλέον να φτάσει αυτό το άφθαρτο κινηματογραφικό σύμβολο, που διανύει μια από τις πιο περιπετειώδεις, αντισυμβατικές και ενδιαφέρουσες εποχές του.

Γεννημένος μέσα στην αντίφαση του κινηματογραφικού θεάματος και της αμφισβήτησής του, ο Godzilla αποτελεί μια πολιτική αλληγορία δριμείας κριτικής, η οποία, ωστόσο, δεν αναμετριέται πάντοτε με την αυτοεικόνα της ιαπωνικής εθνικής ταυτότητας και το μιλιταριστικό της παρελθόν. Αναδύεται ως ένας έκπτωτος angelus novus της Ιστορίας, ένα ον που στρέφεται ενάντια στον δημιουργό του, και τελικά ξεπερνά το ίδιο το μέσο. Απειλή ή σωτήρας, φορέας δικαιοσύνης ή δήμιος, παιχνίδι και αναφορά σε σειρές, ταινίες, μουσικά άλμπουμ, comic και manga, αντικείμενο διαφήμισης, διακωμώδησης ή σημείο crossover με την πραγματικότητα και όχι μόνο, για περισσότερες από επτά δεκαετίες, ο Godzilla αποτελεί σημείο αναφοράς στην παγκόσμια pop κουλτούρα, άμεσα συνυφασμένος με το σύγχρονο ιαπωνικό φαντασιακό.

Παρακάτω, επιλέγονται και προτείνονται επτά ταινίες-σταθμοί από μια φιλμογραφία που πλέον αριθμεί δεκάδες παραγωγές, με αναπόφευκτα υποκειμενικές επιλογές και παραλείψεις, επιχειρώντας να αποδοθεί όσο το δυνατόν πληρέστερα το πολύπλευρο αποτύπωμα ενός άφθαρτου πολιτισμικού συμβόλου.

Αυτό το αφιέρωμα δεν θα ήταν δυνατό δίχως το βιβλίο "Godzilla: The Official Guide to the King of the Monsters" (Wellbeck Publishing, 2022), για το οποίο είμαι ευγνώμων.

Ακολουθούν πιθανά spoilers. Προχωρήστε με δική σας ευθύνη.

1

Godzilla (1954)

Η αρχή των πάντων. Ησυχία. Βήματα. Μια κραυγή. Ένας θρύλος ξεπροβάλλει. Ο Ishiro Honda αλλάζει τόσο τον κινηματογράφο όσο και την πολιτιστική πορεία της χώρας του με μια ταινία βαθιά εμποτισμένη στο φαντασιακό της κοινωνίας της. Είκοσι λεπτά μετά την μυστηριώδη έναρξη, ο Godzilla (ή Gojira) ξεπροβάλλει, μέσα σε όλη την ασπρόμαυρη μεγαλοπρέπειά του. Το ομότιτλο φιλμ, ένα από τα σημαντικότερα στην ιστορία της έβδομης τέχνης, διατηρεί ένα εντυπωσιακό καστ, καθώς και μια βαθιά ανθρωποκεντρική πλοκή. Το soundtrack του Akira Ifukube γράφει ιστορία. Μια ταινία πλούσια θεματικών, τεχνικά καινοτόμα, με αρχή, μέση και τέλος, που ακόμη και στην, δύο χρόνια μετά, αμερικανική (και υποδεέστερη) εκδοχή της ως "Godzilla, King Of Monsters", που δίνει στον θρύλο τον τίτλο του, μέχρι και σήμερα γοητεύει χάρη στην ακροβασία της. Η ταύτιση τόσο με τον σκοτεινό εξισορροπιστή της φύσης Godzilla, όσο και με το ανθρώπινο δράμα και τραύμα, δεν έχει χάση στιγμή από την αίγλη της. To μεγαλύτερο κινηματογραφικό franchise στην ιστορία ξεκινά πριν από 72 χρόνια με έναν κρότο, παρασέρνοντας τα πάντα στο τραγικό διάβα του. Υπόκλιση. Δέος.

2

Godzilla vs. Hedorah (1971)

Με τον συνεργάτη του Akira Kurosawa, Yosimitsu Banno στο τιμόνι, το "Godzilla vs. Hedorah" απομακρύνεται από τις εμπορικές ensemble ταινίες που προηγήθηκαν, πραγματοποιώντας μια ριζική κινηματογραφική στροφή. Εμποτισμένο στην ψυχεδέλεια, με ένα psych rock soundtrack, ιαπωνικά weird wave σκηνικά και εμβόλιμες χορευτικές σκηνές, αφηγήσεις παιδικών ποιημάτων και animated χωρία, σε συνδυασμό με το τρομερό σχεδιασμό του βδελύγματος του Hedorah και τις αφελείς σκηνές δράσεις, το φιλμ συνιστά μια υπερβατική εμπειρία. Η ταινία, λειτουργεί ως μια βαθιά οικολογική αλληγορία, με το μολυσμένο εξωγήινο πλάσμα να ενδυναμώνεται από τα τοξικά, αστικά απόβλητα, ενώ διαθέτει μερικές ιδιαίτερα αποκρουστικές σκηνές. Στυλιστικά και θεματικά τολμηρό, ένα πειραματικό καλειδοσκόπιο βγαλμένο μέσα από τις ανησυχίες της εποχής, σχεδόν avant-garde με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον, το "Godzilla vs. Hedorah" πιθανώς να διχάζει την οπαδική βάση, αποτελεί όμως ακριβώς εκείνο το είδος cult classic ταινίας που, με όλα του τα ρίσκα, καθιστά τον Μεγάλο ως το πολύπλευρο και ευέλικτο αφηγηματικό όχημα για να θιχτεί μια σειρά ζητημάτων με τρόπο ευφάνταστο και λειτουργικό.

3

Godzilla vs. Biollante (1989)

Ο Βασιλιάς των Τεράτων στα ‘80s θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως χαρακτηρίστηκε από μια γενικότερα σοβαροφανή και πιο «βαθιά» προσέγγιση. Η σύγκρουσή του με τη Biollante, μπορεί άνετα να χαρακτηριστεί ως μια από τις πιο τολμηρές και φορτισμένες ταινίες στην ιστορία, παρά την εμπορική της αποτυχία. Γεννημένη μέσα από ένα δημόσιο διαγωνισμό συγγραφής σεναρίου, η ταινία χαρακτηρίζεται από την στροφή μακριά από την πυρηνική απειλή, και την επιλογή της να μπει σε επιστημολογικό διάλογο με την εποχή της. Τα ηθικά ζητήματα της γενετικής, εξέλιξης και βιοτεχνολογίας που με τις τότε ανακαλύψεις έμπαιναν αποφασιστικά στο κάδρο, και το "Godzilla vs. Biollante" αποφασίζει να αντιμετωπίσει την ανθρώπινη παρέμβαση ως ύβρι και την ταπεινότητα ως διέξοδο, σε μια από τις πιο τραγικές ιστορίες, αυτή της Erika, κόρης του επιστήμονα Dr. Shiragami. Συνεπικουρούμενο από ένα εμβληματικό poster, έναν άψογο σχεδιασμό του πλάσματος και μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές μάχης, το φιλμ του 1989 αποτελεί, πέρα από μια από τις αγαπημένες ταινίες μου στη δεκαετία, και ένα από τα καλύτερα sci-fi flicks που δεν έχετε δει.

4

Godzilla vs. Destoroyah (1995)

Μια δεκαετία έπειτα από την αναβίωση του Godzilla και την εκκίνηση της Hesei era, και στην επέτειο των 40 ετών από το αυθεντικό φιλμ, μια από τις πιο σκοτεινές ταινίες της σειράς ξεπροβάλλει. Ο Godzilla, μοιάζει ετοιμοθάνατος με τη θερμοκρασία του να ανεβαίνει λίγο πριν η καρδιά του καταρρεύσει ως πυρηνικός αντιδραστήρας σε μια έκρηξη που θα προκαλέσει αφανισμό, και για αυτό βρίσκεται σε έξαρση. Η ανθρωπότητα θεωρεί καλή ιδέα να δημιουργήσει εκ νέου το oxygen destroyer (σ.σ. μπάντάρα) από την αυθεντική ταινία. Η αλόγιστη χρήση του όμως, οδηγεί στη δημιουργία μεταλλαγμένων σωματιδίων  που συνθέτουν στην τελική τους μορφή τον Destoroyah, ένα ιπτάμενο, ασταμάτητο αχόρταγο kaiju – υπερόπλο. Ο πιο δαιμονικός εχθρός του Godzilla, θα είναι και ο δήμιός του, σε ένα σπαραξικάρδιο φινάλε που σηματοδοτεί και τέλος εποχής. Μια ταινία πνιγηρή, στα πρότυπα των ποιοτικών blockbuster της εποχής, τόσο σε ρυθμό, όσο και σε εικόνα, ατμόσφαιρα και δράση, η οποία μου προκαλεί και έντονη μελαγχολία.

5

Godzilla: Final Wars (2004)

Οι αρχές του 21^ου αιώνα και συγκεκριμένα η κινηματογραφική (και όχι μόνο) φρενίτιδα που προκάλεσε ο ιός του Matrix, δεν άφησε ανεπηρέαστο το εμβληματικό franchise. To "Final Wars", αποτελεί μια από τις πιο εκκεντρικές και αλλοπρόσαλλές προσθήκες στην κινηματογραφική βίβλο του Godzilla, με μια παρανοϊκή πλοκή που ξεφεύγει από τα όρια του campiness. Εξωγήινοι, χρονοταξίδια, kung-fu cyberpunk μάχες και soundtrack, ποδοσφαιρικές αποκρούσεις (!), μια σειρά από guests λες και είμαστε σε βιντεοπαιχνίδι, ένας διάλογος on acid ανάμεσα στη SEGA και τον Μπωντριγιάρ,  το ακατανόητο διαδίκτυο ενάντια στην παράδοση, όλα είναι εδώ. Κάθε δευτερόλεπτο φαντάζει πιο ακατανόητο από ό,τι προηγήθηκε, και η ανισόρροπη νέα πραγματικότητα των early ‘00s, αισθητικά και κινηματογραφικά σε επίπεδο ταινιών δράσης και blockbuster, είναι παρούσα στην πιο αυτοαναφορική ταινία του αγαθού γίγαντα.

6

Shin Godzilla (2016)

Το αμερικανικό reboot του "Godzilla" δύο χρόνια πριν, κρίθηκε επιτυχημένο, και ώθησε την Toho να επιστρέψει στην πηγή των πάντων. Το low-budget, οριακά indie film, "Shin Godzilla", αποτελεί την, πιθανώς, πιο ρηξικέκευθη και απόκοσμη είσοδο στο σύμπαν του Godzilla, εκκινώντας την τρέχουσα, Reiwa Era. Εδώ, δεν έχουμε Hiroshima και Nagashaki, αλλά Fukushima. Εδώ, δεν έχουμε μεταπολεμικό τραύμα, αλλά τον ασφυκτικό γραφειοκρατικό κλοιό και την κρατική ανικανότητα. Εδώ, έχουμε ένα kaiju που δυναμώνει με κάθε ανθρώπινη αποτυχία, προσαρμοσμένο στις συστημικές αδυναμίες. Η Ιαπωνική Ακαδημία τίμησε το "Shin Godzilla" με Βραβεία Καλύτερης Ταινίας και Σκηνοθέτη. Όλα όσα έκαναν την πρωτότυπη ταινία μοναδική, επανέρχονται αναπλαισιωμένα για να συνδεθούν με μια νέα γενιά. Ο Godzilla πλέον είναι πιο εύπλαστος από ποτέ, διευρύνοντας τους συμβολισμούς του, προσαρμοσμένος ως εξελικτικό θαύμα σε οποιαδήποτε σκηνοθετική έμπνευση. Το φινάλε δε, μάλλον είναι ένα από τα πιο ανατριχιαστικά που θα συναντήσετε σε οποιαδήποτε ταινία sci-fi. Αν το προσέξετε καλά.

7

Godzilla Minus One (2023)

Η απόφαση της Toho να κυκλοφορήσει και νέα ταινία Godzilla, μπαίνοντας έτσι για τα καλά στο παιχνίδι του σύγχρονου ανταγωνισμού με το Monsterverse του Hollywood έπειτα από το πειραματικό "Shin Godzilla", ήταν μια κίνηση θαρραλέα. To ολιστικό project του Takashi Yamazaki, εμπνευσμένο από το αμερικανικό reboot του 2014, μεταχειρίζεται τις θεματικές, την αίγλη και το μύθο της πρωτότυπης ταινίας του ’54 με αξιοθαύμαστο σεβασμό. Η μεταπολεμική Ιαπωνία είναι στο μηδέν. Η εμφάνιση του Godzilla θα την πάει στο -1. Με ένα γερό καστ ηθοποιών και μια προσεγμένη πλοκή (και σκηνοθεσία) που αντιμετωπίζει τις θεματικές της με προσήλωση και φροντίδα, το "Godzilla Minus One", που βραβεύτηκε και με Όσκαρ, αποτελεί ένα κινηματογραφικό θρίαμβο. Μεταπολεμικό τραύμα, μια κοινωνία διαλυμένη και παρατημένη από το κράτος, ηθικές συγκρούσεις και ενοχή του επιζήσαντα, οικολογικό και αντιπολεμικό αποτύπωμα, ψυχροπολεμικές απειλές, μια αίσθηση μεταφυσικής κατάρας που πλανάται στον αέρα.

Οι ήρωες του "Minus One" αντιλαμβάνονται πως πρέπει για να επιβιώσουν πρέπει να επουλώσουν συλλογικά τις πληγές τους, και να συλλάβουν νέα κοινωνικά φαντασιακά. Μόνο έτσι θα μπορέσουν να σταθούν μπροστά στην αναπόφευκτη θερμική ακτίνα του Godzilla, που αναλαμβάνει, εν μέσω τρόμου, να ενσαρκώσει όλα τα προαναφερθέντα με ημιθεϊκή υπόσταση. Η είσοδος του θηρίου στη Ginza του Tokyo, θα μείνει στην κινηματογραφική ιστορία. Είμαστε έτοιμα για το sequel.