Mother of Millions: «Είναι φαινόμενο των social media να θέλουμε την κλειδαρότρυπα»

Κάποιος φούρνος θα γκρεμίστηκε! Μετά από μία ντουζίνα χρόνια, πρώτη φορά δεν αναλαμβάνει κριτική και συνέντευξη των Mother of Millions ο Χρήστος ή ο Νίκος. Όχι ότι κάνει κάποια διαφορά στην τελική ετυμηγορία, βέβαια, αφού, έχοντας παρακολουθήσει τα βήματα του συγκροτήματος απ’ τις αρχές του ως σήμερα, ο υποφαινόμενος δεν μπορεί να αρνηθεί πως για άλλη μία φορά οι Mother of Millions κυκλοφόρησαν έναν άκρως ποιοτικό, γεμάτο, και πολυσχιδή δίσκο. Με αφορμή το λιτά βαπτισμένο "T", τον πέμπτο δίσκο τους, βρήκα την ευκαιρία να συνομιλήσω με τον κιθαρίστα και στιχουργό τους, Κώστα Κωνσταντινίδη, για μία συζήτηση που ξεκίνησε απ’ τη δημιουργία του άλμπουμ και κατέληξε να μιλάει για την Florence Welch και τον Μητροπάνο.

Καλημέρα, Κώστα, τι κάνεις; Πώς είσαι;

Καλά, καλά!  

Να ξέρεις, χαίρομαι πάρα πολύ που σε γνωρίζω. Σας ακούω απ’ την αρχή της πορείας σας, οπότε είναι πολύ μεγάλη χαρά που τα λέμε σήμερα. Σε πετυχαίνω τώρα στην περιοδεία απάνω, έχετε κάνει ήδη μία συναυλία, οπότε λέω να ξεκινήσουμε με μία ερώτηση περί της τουρνέ και από κει μετά να πάμε στο άλμπουμ. Πώς είστε φέτος με αυτό που έχετε προγραμματίσει; Έχετε βάλει καινούργιους στόχους για φέτος ή θέλετε να πιάνετε ένα συγκεκριμένο στάνταρ κάθε χρόνο;

Ο στόχος είναι να ανοίγει ο κύκλος κάθε φορά. Δηλαδή δεν είναι πάντα πολύ εύκολο να κλείνει κανείς περιοδεία, αλλά μας κάθεται κάθε φορά να γνωρίζουμε πάρα πολύ καινούργιο κόσμο, οπότε διευρύνεται ο κύκλος, έχουμε περισσότερους σταθμούς. Αυτός είναι ο στόχος μας κάθε χρόνο και τον πετυχαίνουμε χωρίς να τον θέτουμε κιόλας και χωρίς να τον δουλεύουμε. Φέτος είναι από τις καλύτερες συγκυρίες, γιατί έχουμε έχουμε υπογράψει με το management της Intromental. Οπότε έχει δουλευτεί το booking εξ ολοκλήρου από το management και μας έχει διευκολύνει πάρα πολύ αυτό. Έχει πετύχει και καλύτερες συμφωνίες, οπότε ναι, νομίζω ότι ο στόχος κάθε χρόνο είναι περισσότερα μέρη.

Τώρα είναι πανευρωπαϊκή η περιοδεία. Έχουν υπάρξει συζητήσεις και για την άλλη άκρη του Ατλαντικού ή για κάπου αλλού;

Όχι, δεν έχουν υπάρξει. Παρ’ όλο που παρακολουθούμε τα insights του Spotify και όλων των πλατφορμών και υπάρχει η βάση για να το κάνουμε. Είναι πάρα πολύ δύσκολο εγχείρημα, ειδικά την τρέχουσα περίοδο με το πώς έχουν διαμορφωθεί τα πράγματα. Οικονομικά, δηλαδή, πάρα πολύ δύσκολο, θέλει επαγγελματική βίζα και τα λοιπά.

Αν μου έλεγε κάποιος δέκα χρόνια πριν ότι θα ακούγεται κάπως έτσι η μπάντα σήμερα μάλλον δεν θα τον πίστευα

Ας μπούμε τώρα στα του συγκροτήματος. Θα κάνουμε μία μικρή αναδρομή, γιατί σκαλίζοντας παλαιότερες συνεντεύξεις βρήκα μία δέκα χρόνια πριν, που έλεγες ότι δεν ξέρεις πώς θα είναι ο ήχος των Mother of Millions σε δέκα χρόνια κι αυτό είναι που το κάνει και πολύ ιντριγκαδόρικο. Έρχομαι λοιπόν εγώ δέκα χρόνια μετά να σε ρωτήσω πώς βλέπεις την εξέλιξη των Mother of Millions μέσα στα χρόνια; Τι διαφορές βλέπεις; Τι απροσδόκητο έχει προκύψει στην πορεία;

Δέκα χρόνια πριν μάλλον ήταν περίοδος του "Sigma". Αν μου έλεγε κάποιος εκείνη την περίοδο ότι θα ακούγεται κάπως έτσι η μπάντα σήμερα μάλλον δεν θα τον πίστευα. Είχα και είχαμε άλλες προτεραιότητες τότε ηχητικά στο μυαλό. Αλλά ο πυρήνας, νομίζω, παραμένει ίδιος,  ότι υπάρχει ατμόσφαιρα, υπάρχει ένας λυρισμός, υπάρχει ένα επικό στοιχείο, υπάρχει μία προσέγγιση στους στίχους. Όλα αυτά μαζί συνεχίζουν και υπάρχουν, απλά ο ήχος κάπως διαφοροποιείται και με τον καιρό έρχονται και καινούργια στοιχεία και βρίσκουν τη θέση τους. Νομίζω η μεγάλη διαφορά είναι μεταξύ "Sigma" και "Magna Mater", ας πούμε. Το "Magna…" έχει μία τελείως άλλη προσέγγιση ηχητικά.

Συνεχίζω να το ισχυρίζομαι αυτό, μιας και το επαναφέρεις, γιατί είναι και μία διαπίστωση του πώς πήγαμε σε αυτόν τον δίσκο. Στο "Magna Mater" κάναμε προπαραγωγές και ξέραμε ακριβώς πώς θα ακούγεται ο δίσκος. Είχαμε ολοκληρωμένη εικόνα της παραγωγής και οι διορθώσεις που κάναμε μετά ήταν βάση της φαντασίας που είχαμε για την παραγωγή. Σε αυτόν το δίσκο δεν ξέραμε καθόλου πώς θα ακούγεται. Όταν ξεκινήσαμε τις συνθέσεις, δεν είχαμε ιδέα ποια θα είναι η κατάληξη, το αφήσαμε να έρθει η παραγωγή να το ντύσει μόνη της.

Αυτό που έγραψα και στην κριτική είναι πως ό,τι στοιχείο Mother of Millions υπήρχε μέσα σε αυτά τα δέκα χρόνια, ερχόταν και έβρισκε τη θέση του εδώ. Μπορεί να είχατε εισάγει στο παρελθόν κάποια στοιχεία, αλλά εδώ υπήρχαν όλα σε μία νέα ισορροπία. Υπήρχε heaviness, υπήρχε λυρισμός, υπήρχε ατμόσφαιρα κλπ.

Έτσι είναι. Βρίσκω και εγώ όλα τα στοιχεία που κάνουν τους Mother of Millions. Δεν ξέρω ακριβώς αν έρχεται να ενώσει τις γραμμές από το "Human". Υπάρχουν σημεία που τα συζητούσαμε και με τον Έκτορα (Τσολάκη, drummer και παραγωγός), που είχε αναλάβει την παραγωγή. Στον ίδιο του θύμιζε και "Human" σε κάποια parts. Το σίγουρο είναι ότι δεν υπάρχει πρόθεση για αυτό, να κάνουμε μία ανασκόπηση, ας πούμε ή να αισθανθούμε ένα καταναγκασμό, να ενώσουμε τελείες. Δεν είναι ακριβώς λευκή σελίδα, γιατί υπάρχει και το παρελθόν και υπάρχει και η τάση να ικανοποιούμε και τους εαυτούς μας σε σχέση με τις συνθέσεις. Ο κάθε άνθρωπος έχει τα patterns του, τι ο ίδιος κρίνει ότι τον ικανοποιεί. Και βέβαια υπάρχει και η συσπείρωση της ομάδας. Ξέρουμε όλοι τι είναι οι Mother of Millions, και για μας και για τον κόσμο εκεί έξω, οπότε όλα αυτά συνηγορούν στο να πάρει μία κατεύθυνση ένας δίσκος. Αλλά δεν ξεκινάμε με τη λογική ότι αυτό πρέπει να είναι έτσι, αυτό πρέπει να είναι αλλιώς. Το αφήνουμε κάπως πιο ελεύθερο.

Δεν ξεκινάμε στη βάση ότι πρέπει να συνθέσουμε με αυτό τον τρόπο γιατί θα χάσουμε κοινό. Δεν μας απασχολεί καθόλου αυτό, το κάνουμε για μας

Γατί έτσι όπως το είπες για το τι είναι οι Mother of Millions, σκέφτηκα αν υπάρχει μία ανάγκη να υπάρχει μία συνέχεια σε σχέση με το παρελθόν και αυτό μπορεί να το νιώθετε και κάπως περιοριστικά.

Αυτό απλά συμβαίνει αναγκαστικά, γιατί αυτοί είμαστε. Από αυτό δεν μπορείς να ξεφύγεις. Δεν ξεκινάμε, όμως, στη βάση ότι πρέπει να πούμε αυτή την ιστορία γιατί αυτή θα πιάσει ή πρέπει να συνθέσουμε με αυτό τον τρόπο γιατί θα χάσουμε κοινό. Δεν μας απασχολεί καθόλου αυτό, το κάνουμε για μας.

Μιας και ανέφερες τον Έκτορα, θέλω να ρωτήσω πώς έχει δέσει στην μπάντα, τι νέο στοιχείο φέρνει και αν συμμετείχε και κατά πόσο, στη δημιουργία του νέου δίσκου.

Ο Έκτορας είναι τυπικά νέο μέλος, αλλά δεν είναι κιόλας, γιατί με τον Έκτορα συνεργαζόμαστε από το "Sigma". Είχε αναλάβει την παραγωγή και από τότε αναλαμβάνει όλους τους δίσκους. Η πρώτη επαφή ήταν από το "Human" ακόμα, όπου ο Γιώργος (Μπουκαούρης) ο ντράμερ μας τότε, είχε γράψει στο σπίτι του τύμπανα. Οπότε υπάρχει μία επαφή πάρα πολλών χρόνων. Και ξέρει και πάρα πολύ καλά τα κομμάτια, οπότε δεν υπήρχε μεγάλη διαδικασία, μεγάλη τριβή, στο να γνωριστούμε, ούτε στο να γίνει και τυπικά μέλος της μπάντας.

Στη διαδικασία της σύνθεσης συμμετείχε, ναι, κανονικά. Με τον τρόπο που δουλεύουμε όλοι μαζί, βάλαμε τις ιδέες κάτω και κοιτάγαμε κατευθύνσεις. Πρακτικά ήταν σαν να έκανε παραγωγή ταυτόχρονα με τη σύνθεση κι αυτό είχε ένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Δεν το είχαμε ξανακάνει έτσι.

Υπάρχει κάποιο στοιχείο του συγκροτήματος που τόνισε ή κάποιο καινούργιο που έφερε ο ίδιος που το κάνει διαφορετικά και είπατε τι μπορούμε να χτίσουμε με αυτό;

Ο Έκτορας είναι διαφορετικός drummer από το Γιώργο, οπότε νομίζω ότι το στοιχείο που έφερε ήτανε η διαφορετική του αντίληψη στο groove. Υπάρχουν άλλοι τονισμοί στα riffs. Νομίζω ότι αυτό είναι το καινούργιο.

Να ρωτήσω τώρα για τον Γιώργο, ο οποίος αναλάμβανε τα πλήκτρα στις συναυλίες. Τώρα πώς το λύνετε αυτό το θέμα;

Κοίταξε, είναι μία μεγάλη συζήτηση. Υπάρχει ακόμα μία άρνηση να συνεργαστούμε με καινούργιο μέλος στα πλήκτρα. Υπάρχει και μία τάση στις συναυλίες ολοένα και περισσότερο να υπάρχουν προηχογραφημένα μέρη. Εμείς δεν έχουμε κάποια εμμονή με αυτό, ούτε προς τη μία κατεύθυνση, ούτε προς την άλλη. Προς το παρόν, μας εξυπηρετεί. Καταρχάς, προσπαθούμε να έχουμε όσο το δυνατόν λιγότερα τέτοια μέρη και σε παλιότερα κομμάτια έχουμε πειράξει λίγο τις ενορχηστρώσεις και έχουμε μοιράσει μέρη στο μπάσο και την κιθάρα, όπου υπήρχε κυρίαρχο πιάνο. Εκεί που δεν μπορεί να γίνει με τίποτα, ή υποβαθμίζουμε το όργανο να μην είναι κυρίαρχο, ή επιχειρούμε να υπάρχει η αίσθηση της αρμονίας με κάποιο pad, με κάποιου τέτοιου τύπου όργανο. Αλλά με μερικά πράγματα είναι και αναπόφευκτο, εννοώ ανεξάρτητα από τα πλήκτρα. Δηλαδή, τα χορωδιακά parts στο "Magna Matter", όπου δεν μπορούμε να έχουμε μαζί μας τη χορωδία, αναγκαστικά είναι προηχογραφημένα.

Έχω και εγώ μία αίσθηση ότι κλείνει το μάτι στο "Sigma"

Οπότε ούτως ή άλλως υπάρχει αυτό το στοιχείο σαν εργαλείο. Πάμε λοιπόν στο "T" στο οποίο αστειεύτηκα κιόλας ότι ηχητικά μοιάζει με συνέχεια του "Sigma", οπότε θέλω λίγο να μου πείτε πώς προέκυψε ένας τέτοιος αντισυμβατικός τίτλος.

Είναι ολόσωστη παρατήρηση. Όταν διάβασα το review σου χαμογέλασα. Το συζητούσαμε χαριτολογώντας κι εμείς, μετά το "Magna Mater" που ήταν ένας πολύ heavy δίσκος με τα δεδομένα τα δικά μας. Πώς συνεχίζουμε από δω; Αρκετά πριν ξεκινήσουμε να ασχοληθούμε με το "T" υπήρχαν και απόψεις μήπως να κοιτάξουμε και λίγο πιο πίσω; Μήπως να ρίξουμε τους τόνους; Εντάξει, με το "Magna…" έχουμε στοιχεία στο setlist που εξυπηρετούν, δίνοντας στο live πιο heavy στιγμές, και μπορούμε να στήσουμε και ένα φεστιβαλικό show, ας πούμε.  Οπότε τώρα δεν έχουμε καμία τέτοια ανάγκη, πάμε να τερματίσουμε στην ατμόσφαιρα. Υπήρχαν τέτοιες συζητήσεις. Εντάξει, άλλο η συζήτηση και άλλο το πώς σε παίρνει η ροή μετά, όταν ξεκινάς και συνθέτεις. Αλλά έχω και εγώ μία αίσθηση ότι κλείνει το μάτι στο "Sigma".

Το Τ ως σύμβολο είναι σταυροδρόμι, είναι εκεί που πρέπει να αποφασίσεις την πορεία σου

Γιατί "T", όμως; Πώς να το εκλάβουμε ή πώς το εννοείτε;

Ξεκινώντας, είχαμε συζητήσει ότι θα κάνουμε ένα δίσκο για τον πόλεμο. Όχι ένα περιγραφικό δίσκο, ούτε ένα διδακτικό, ούτε ένα συνθηματολογικό. Για τον πόλεμο σαν γενική έννοια. Το πώς διαπνέει όλη την ιστορία της ανθρωπότητας και ποιους πλήττει πάντα – αυτή ήταν η συζήτηση που είχαμε. Το working title ήταν "War". Κάπως έπρεπε να το δώσουμε με ένα πιο συμβολικό τρόπο και το Τ ως σύμβολο είναι σταυροδρόμι, είναι εκεί που πρέπει να αποφασίσεις την πορεία σου, ενώ είναι και αρχικό πολλών πραγμάτων. Είναι τραγωδία, είναι τραύμα, είναι διάφορα. Η τραγωδία υπάρχει σαν στοιχείο μορφολογικό μέσα στο δίσκο, εξ ου και ο χορός-χορωδία που ή περιγράφει ή παίρνει κύρια μέρη στα κομμάτια. Το είδαμε κάπως έτσι, αυτά είναι τα κύρια points.

Είχα τη σκέψη ότι μπορεί να χρησιμοποιείται ως σύμβολο το Τ. Πιο πολύ σκεφτόμουν τη σύγκρουση, ότι είναι μία γραμμή που κόβει κάθετα μία άλλη. Με αυτό που λες, ότι είναι η αρχή πολλών πραγμάτων, αναρωτιέμαι αν και αυτός είναι και ο λόγος που οι τίτλοι έχουνε διαμορφωθεί έτσι, ως "The ___" ή αυτό ήταν μία άλλη σκέψη που το ενέπνευσε.

Δεν υπήρχε ιδιαίτερη σκέψη για αυτό. Έχουμε ήδη την τάση να υπάρχει να υπάρχουν μονολεκτικοί τίτλοι στα κομμάτια των άλμπουμ και είναι ένα παιχνίδι με το ταφ. Δεν υπάρχει βαθύτερη σκέψη.

Το "We stand together" είναι ένας μοχλός. Οι άνθρωποι που πλήττονται όλοι μαζί μπορούν να πάρουν μία απόφαση διαφορετική στο σταυροδρόμι

Έχει, λοιπόν, να κάνει με μία αφηρημένη, όπως λες και συ, διαχρονική μορφή του πολέμου. Μου έρχεται και η ατάκα «ο πόλεμος δεν αλλάζει ποτέ». Βλέπουμε στις σύγχρονες πολεμικές συρράξεις και γίνονται πράγματα τα οποία δεν γίνονταν στο παρελθόν, με τυφλά χτυπήματα, με πολύ μεγάλη χρήση drones, με άλλη κλίμακα καταστροφών. Οπότε σκέφτομαι ότι μπορεί να έχετε εμπνευστεί από όλα αυτά, αλλά υπάρχει ταυτόχρονα και ένα αφηρημένο του πολέμου. Δεν μιλάτε για μία συγκεκριμένη σύρραξη, ένα συγκεκριμένο πόλεμο. Οπότε εσύ και ως στιχουργός, πώς ήθελες να το δομήσεις αυτό το concept;

Έχεις πάρα πολύ δίκιο, ο πόλεμος δεν αλλάζει επί της ουσίας, τα τεχνικά μέσα του πολέμου αλλάζουν. Η στρατηγική διαμορφώνεται διαφορετικά. Εξελίσσεται η κοινωνία, εξελίσσεται ο κόσμος, εξελίσσονται τα οικονομικά μέσα και αυτή είναι η βάση του πολέμου. Νομίζω ότι είναι κοινώς αποδεκτό το για ποιο λόγο γίνονται οι πόλεμοι. Υπάρχουν εκατοντάδες αφηγήματα, αφορμές, θρησκευτικοί λόγοι, διαπολιτισμικοί λόγοι, οποιοσδήποτε μπορεί να ανάγει, ας πούμε τις αιτίες σε κάτι διαφορετικό, αλλά η ουσία είναι η οικονομία. Είναι εμπορικοί δρόμοι, είναι φυσικός πλούτος, είναι έλεγχος αγορών – από πάντα, δηλαδή από αρχαιοτάτων χρόνων. Οι λόγοι για τον πόλεμο είναι ίδιοι και εφόσον οι αιτίες δεν αλλάζουν, ο πόλεμος παραμένει ένα φαινόμενο που έχει παρόμοια αναλογία.

Αυτό που θέλαμε εμείς να προσεγγίσουμε είναι καταρχάς το άχρονο, το γεγονός ότι όντως δεν αλλάζει και δεν αλλάζει ως προς το ποιους πλήττει. Γιατί συνθλίβονται πληθυσμοί και άνθρωποι για υποθέσεις άλλων, για οικονομικά συμφέροντα άλλων, και εμείς θέλαμε να εστιάσουμε σε αυτό, στο ότι ο κόσμος χάνει το σπίτι του, χάνει τους συγγενείς του. Μπορεί να βρεθεί σε μία βάρκα μεσοπέλαγα ανά πάσα στιγμή. Εκεί θέλαμε να εστιάσουμε και όχι μόνο στον πόλεμο σαν κάτι αναπόφευκτο. Γιατί υπάρχει και αυτή η πλευρά της συζήτησης:  ότι ο πόλεμος δεν είναι απαραίτητα αναπόφευκτος, δεν είναι στοιχείο της ανθρώπινης φύσης. Είναι ένα απότοκο οικονομικών σχέσεων και κατά τη δική μου εκτίμηση μπορεί να αλλάξει. Είπα ότι δεν θέλαμε να είμαστε συνθηματολογικοί, αλλά έχουμε κάποια τέτοια στοιχεία στο άλμπουμ. Το "We stand together" είναι ένας μοχλός. Oι άνθρωποι που πλήττονται όλοι μαζί μπορούν να πάρουν μία απόφαση διαφορετική στο σταυροδρόμι.

Μου θυμίζεις ένα βιβλίο που έχει κυκλοφορήσει που τιτλοφορείται "Γιατί Πόλεμος και Όχι Επανάσταση" (Maurizio Lazzarato, εκδόσεις Πότλατς) και σκεφτόμουν κατά πόσο θα είχες κάτι να σχολιάσεις. Ίσως σε πάει κάπου συνειρμικά.

Σε πολλά μέρη με πάει συνειρμικά. Οι επαναστάσεις παραδοσιακά ακολουθούν πολέμους. Όχι απαραίτητα, αλλά υπάρχει αυτό το στοιχείο ιστορικά, ότι μετά από ένα μεγάλο πόλεμο υπάρχει μία επανάσταση. Αυτό είναι ένα σταυροδρόμι. Αυτό είναι μία λαϊκή απόφαση, γιατί η επανάσταση μόνο λαϊκή μπορεί να είναι, δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο. «Δεν θέλω άλλο αυτό». Δεν δέχομαι να με οδηγούν αυτοί που με οδηγούσαν μέχρι σήμερα, και δεν μιλάω μόνο για το πολιτικό προσωπικό. Αυτοί είναι εκφραστές μόνο των οικονομικών σχέσεων. Η ιδέα είναι αυτή, το σταυροδρόμι. Πώς θα πάω παρακάτω, πώς θα συνεχίσω από δω και πέρα.

Η Έρη Ρίτσου όταν μιλήσαμε για την άδεια με ρώτησε «Πώς θα το καταφέρετε αυτό; Ακούγεται εντυπωσιακό, αλλά πώς θα τα συνδέσετε όλα αυτά;»

Και για να το στήσετε όλο αυτό, έχεις γράψει δικούς σου στίχους και έχεις προσαρμόσει και στίχους από ποιήματα από Whitman, από Ρίτσο, από Ελύτη... Πώς έκανες τη διαλογή; Έβλεπες τα ποιήματα και αποφάσιζες να τα κάνεις κομμάτια, ήρθαν εκ των υστέρων, απέρριψες κάποια;

Σε κάθε δίσκο μαζεύω υλικό. Υπάρχουν  και κάποια πάρα πολύ χαρακτηριστικά, που θυμάμαι και σε προηγούμενους δίσκους, που είναι το εφαλτήριο της σκέψης για να γράψω στίχους και για να συγκροτήσω το concept στο μυαλό μου και να το συζητήσουμε όλοι μαζί. Μέσα σε αυτή τη διαλογή κειμένων υπήρχε αυτό το ποίημα του Whitman, που μου έκανε πάρα πολλή εντύπωση. Είχα συνέχεια στο μυαλό μου ότι αυτός ο άνθρωπος τώρα περιγράφει τις εμπειρίες του σε ένα νοσοκομείο και είναι πάρα πολύ γλαφυρός σε σχέση με τα τραύματα και το πώς τα αντιμετωπίζει, αλλά εδώ πέρα δεν μιλάει για αυτά. Δηλαδή, όταν λέει "I am faithful", δεν μιλάει για το φυσικό τραύμα, το υπερβαίνει. Οπότε, εφόσον και λυρικά μπορούσαμε να το αξιοποιήσουμε, μου άρεσε πάρα πολύ που το κάναμε. Στο "The One", από την άλλη, ξεκινήσαμε από το ποίημα και μας οδήγησε στη μελωδία. Η αρχή είναι αυτή η συγκέντρωση κειμένων και η διαλογή για το για τι πράγμα μιλάει ο δίσκος και πώς θα ενώσω τις τελείες μέσα σε αυτό σε όλο αυτό το υλικό που έχω μαζέψει.

Υπήρχαν πάρα πολλές αντιστοιχίες στο μυαλό μου. Επειδή υπάρχει πάρα πολύ έντονη συζήτηση και σε άλλες συνεντεύξεις για το στιχουργικό κομμάτι αυτού του δίσκου, κι υπάρχει και η απορία πάντα «πώς συνδέονται οι ποιητές μεταξύ τους», επειδή έχουμε Αμερικάνους ποιητές του 19^ου αιώνα και Έλληνες του 20^ου. Πώς συνδέεται όλο αυτό το πράγμα και πού θα οδηγήσει; Τέτοια ερώτηση μου είχε κάνει και η Έρη Ρίτσου όταν μιλήσαμε για την άδεια. «Α, πώς θα το καταφέρετε αυτό; Ακούγεται εντυπωσιακό, αλλά πώς θα τα συνδέσετε;».

Όταν διάβασα το "Because I Couldn’t Stop For Death", που έγινε το "Death" στο τέλος του δίσκου, επειδή μιλάει πάλι με μία υπερβατική διάθεση για το θάνατο και την αιωνιότητα, η σκέψη μου – ενώ θα μπορούσε να πάει από κάτι μυστικιστικό, μέχρι το τρόπο που αντιμετωπίζω εγώ το θάνατο – πήγε στη φωτογραφία των διακοσίων της Καισαριανής. Κατευθείαν έκανα αυτή την αντιστοίχιση και λέω ότι «οκ, αφού το μυαλό μου με πάει εκεί, πολλά πράγματα μπορούμε να κυκλώσουμε στο τι σημαίνει θάνατος και αιωνιότητα». Το πώς ο άνθρωπος τελικά όχι απλά υποφέρει, ή πενθεί, ή αντιμετωπίζει την απώλεια με διάφορους τρόπους, αλλά πώς υπερβαίνει τον εαυτό του για σκοπούς που είναι πανανθρώπινοι.

Νομίζω πλάτειασα…

Όχι καθόλου, και βλέπω ότι κάνεις και πάρα πολλές αναφορές και βάζεις οπτικές στην κουβέντα. Αναρτιόμουν αν υπήρχε και κάποιο ποίημα το οποίο το δουλέψατε για να μπει και εν τέλει δεν το κατάφερε…

Ω είναι πάρα πολλά. Δεν έχω να σου πω τώρα τίτλους συγκεκριμένους, γιατί δεν έχει κάποια σημασία για το ποια αφήσαμε πίσω…

Ρε εσείς, οι Judas Priest πώς προέκυψαν ξαφνικά στους Mother of Millions;

Και με τον ίδιο τρόπο λειτουργείς και για το μουσικό κομμάτι; Δηλαδή κάνεις ένα patchwork αναφορών που σε εμπνέουν και από κει προσπαθείς να δεις τι μπορείς να εκμαιεύσεις;

Όχι. Με το που ακούσω κάτι που μου αρέσει, καταγράφεται στο μυαλό. Δεν δούλευα ποτέ ξεκινώντας με ένα κομμάτι ως έμπνευση και να προσπαθώ να το αναπτύξω με διαφορετικούς τρόπους. Είναι στοιχεία κομματιών που έρχονται και ενώνονται στο μυαλό μου από ακούσματα. Ειδικά σε αυτό το δίσκο εντοπίζω ακούσματα που είχα ανέκαθεν. Υπάρχουν σημεία που λέω, ρε εσείς, οι Judas Priest πώς προέκυψαν ξαφνικά στους Mother of Millions; (γέλια)

Δεν είναι μια αναφορά που θα τη σκεφτόμουν!

Όταν ήμασταν στα preproductions για το "The Sun", ήταν τελείως διαφορετικές οι ισορροπίες και ήταν πιο πάνω κάποιες δισολίες, κάποια πράγματα που έχουμε κατεβάσει στην τελική παραγωγή. Τώρα πώς ανασύρθηκε αυτό; Είναι ένα ταξίδι στις αναφορές κάθε φορά η σύνθεση, που δεν το καταλαβαίνεις κιόλας το πώς προκύπτει και πώς έρχεται και κουμπώνει ένα θεματάκι.

Έχουνε γίνει κομμάτι του DNA σου πάρα πολλά διαφορετικά πράγματα που μπορεί να απέχουν πολύ μεταξύ τους. Σε κάποια σημεία ένιωθα ότι άκουγα μέχρι και U2, στις κιθάρες που έχουν το delay, ας πούμε. Το ανέφερα και για το "The Sun", που αυτόν τον ρυθμικό οδοστρωτήρα τον σκέφτομαι σαν Gojira. Ωστόσο, αν ένα κομμάτι είχε αυτή την υπερβατική χροιά που λες και εσύ, είναι το "As One" / "The One", στο οποίο γίνονται πάρα πολλά πράγματα. Είναι και ένα από τα πιο progressive κομμάτια που έχετε γράψει. Έχει πάρα πολλές εναλλαγές, έχει πάρα πολλά όργανα, πάρα πολλές διαθέσεις. Πώς το δουλέψατε αυτό το κομμάτι;

Αυτό ξεκίνησε με το κεντρικό riff, το οποίο είχα κάνει το λάθος να το γράψω χαλαρός στο σπίτι, σ’ ένα παράξενο τέμπο που δεν συνήθιζα. Όταν γράφεις στο σπίτι, παίρνεις μετά το ποντίκι και κάνεις το κλασικό copy paste. Και λέω «έκανα το λάθος» γιατί χρειάστηκε πολύς καιρός για να μάθω αυτό το riff. Ήταν εκτός του εύρους μου, αλλά μας άρεσε. Αυτό το riff καθόρισε τελικά και τη μελωδία και το επόμενο κουπλέ και μετά είχαμε αυτό το part με τη συνοδευτική  clean κιθάρα, αλλά κάτι έλειπε.

Η συζήτηση ήταν αν θα φύγει τελείως το μέρος αυτό ή αν θα γραφτεί κάτι από πάνω, και υπήρχαν διάφορες προτάσεις. Καταλήξαμε στο βιολί γιατί είχαν γραφτεί ήδη τα επόμενα, τα πιο κλασικότροπα, και λέγαμε, τώρα πώς θα το κάνουμε αυτό; Πρέπει να βρούμε βιολιά να γράψουνε και ευτυχώς βρήκαμε. Μίλησα με τον Δημήτρη Αναστασίου που παίζει βιολί στους Babo Koro, ο οποίος μου βρήκε τον Νίκο Μήλα και ήρθαν οι δύο τους και το καθάρισαν! (γέλια) Όχι μόνο αυτό, αλλά όλα τα κομμάτια που έχουν βιολί. Καταπληκτικοί παίκτες, με φοβερή αντίληψη. Πρακτικά, το σόλο βιολί στο "The One" είναι αυτοσχεδιαστικό, προέκυψε την ημέρα της ηχογράφησης. Είπαμε αμέσως «Ουάου, αυτό είναι καταπληκτικό, πάμε στο επόμενο part». Το "As One" γεννήθηκε από το "The One", επί της ουσίας είναι ένα απογυμνωμένο ιντερλούδιο, σαν πρόλογος για το για τη δεύτερη μεριά του δίσκου.

Υπήρχε αυτό το riff, το οποίο μας ακολουθεί από την περίοδο του "Sigma" και δεν μας έβγαινε ποτέ ως κομμάτι. Ξεκινάγαμε από αυτό και γράφαμε το "Rome", ξεκινάγαμε από αυτό και γράφαμε το "Shine"

Έχετε και αυτό το στοιχείο του post που χτίζει, χτίζει, χτίζει μια ένταση και μετά την εκτονώνει, και είναι εύκολο ένα άτομο να παρασυρθεί από αυτό. Εγώ, ας πούμε, ξεχωρίζω λ.χ. τα brutal φωνητικά του Προκοπίου στο "The Innocent" που την πρώτη φορά που το άκουσα, χρειάστηκε να σταματήσω λίγο για να δω τι συμβαίνει. Θέλω να μου πείτε αν υπήρχαν άλλες στιγμές, πιθανώς υπόκωφες για τον ακροατή, που εσείς όμως εκείνη τη στιγμή είπατε «Αυτό έχει δέσει τέλεια!» Ποιες ήταν οι δικές σας στιγμές εντυπωσιασμού, με λίγα λόγια.

Νομίζω είναι δύο ερωτήσεις αυτές. Απ’ τη μία το πώς βάζουμε κάποια patches στο δίσκο για να δουλέψουν σημεία, το οποίο είναι σκληρή διαδικασία. Κάναμε κάποια δωδεκάωρα sessions για να καταφέρουμε να ενώσουμε σημεία, είτε παίζοντάς τα εκείνη τη στιγμή, είτε στον υπολογιστή, είτε με συζητήσεις, είτε με διαλείμματα – γιατί παίζουν και αυτά τα ρόλο τους.

Για τις στιγμές εντυπωσιασμού, και πάλι θα σου πω ότι δεν γίνεται να ξεκινήσει κάποιος από τη σκέψη ότι θα γράψει κάτι που θα είναι εντυπωσιακό για τους άλλους, ή ότι θα γράψω κάτι που θα τους κερδίσει. Όπως είπα και πριν, δεν μας πολυενδιαφέρει. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι τη στιγμή που το κάνουμε να πούμε ουάου, αυτό μου αρέσει πάρα πολύ, αλλά μου αρέσει επειδή δεν έχω στις playlist μου ένα αντίστοιχο κομμάτι. Δεν έχω αυτή την κίνηση, αυτή τη φωνή, αυτή την κλιμάκωση, δεν την έχω έτσι, οπότε θέλω να τ’ ακούω.  Με αυτή την έννοια ναι, είχαμε πάρα πολλές τέτοιες στιγμές.

Για μένα ήταν όταν είχε τελειώσει το "The Sun", που είχε πάει ο Έκτορας και είχε πειράξει την τελευταία νότα και το ματζόρισε και λέει «Εεε; Ξημέρωσε!» (γέλια). Eκεί χαρήκαμε πάρα πολύ, είναι μία μετατροπία in concept. Μετά από μερικές μέρες το δούλεψε λίγο μόνος του και πρακτικά πάτσαρε φωνές και βιολιά από άλλα κομμάτια και έφτιαξε το outro, πριν γράψουμε με τον Τζαβάρα (Γιώργο, τoν Ravaya των Need) την απαγγελία. Θυμάμαι ότι είχαμε συγκινηθεί, ότι σκέφτηκα πως έτσι κι έρθει τώρα κι ο Γιώργος και γράψει πάνω σε αυτό, τελειώσαμε, αυτό ήταν! (γέλια). Είναι διάφορες στιγμές.

Εγώ θυμάμαι τώρα πιο έντονα αυτή, που να σου πω την αλήθεια, δεν το πίστεψα κιόλας στην αρχή. Πριν γίνει κομμάτι υπήρχε αυτό το riff, το οποίο μας ακολουθεί από την περίοδο του "Sigma". Δεν μας έβγαινε ποτέ ως κομμάτι, ξεκινάγαμε από αυτό και γράφαμε το "Rome", ξεκινάγαμε από αυτό και γράφαμε το "Shine" και λέω «Α, έχουμε μπαλαντέρ εδώ, έχουμε την κότα με τα χρυσά αυγά, γράφουμε κομμάτια με αυτό το riff!» (γέλια). Σκέφτηκα πως ήρθε η ώρα να το χρησιμοποιήσουμε. Κάποια άλλα parts που είχα γράψει προς το τέλος ήταν επίσης ξεχωριστές ιδέες και κάπως ήρθαμε με τον Έκτορα μαζί και τα κάναμε ενιαία. Για αυτό λέω δεν το πίστεψα στην αρχή, γιατί τόσα χρόνια το έχουμε στο ράφι. Οπότε ξαφνικά κάτσαμε και τα ενώσαμε όλα μαζί και έβγαλαν νόημα στο βαθμό που μας εντυπωσίασε και εμάς αυτό.

Έχει πολύ ενδιαφέρον, το ότι ο άλλος δεν καταλαβαίνει αυτό που λες εκείνη τη στιγμή στα ελληνικά, αλλά η ενέργεια που εισπράττει είναι παρόμοια

Μιας και ανέφερες τον Τζαβάρα που κάνει την ελληνόγλωσση απαγγελία, έχετε σκεφτεί ποτέ μπορεί ο ελληνικός στίχος να μπερδεύει, ή να ξενίζει το κοινό εκτός Ελλάδας;

Νομίζω ότι ιντριγκάρει μόνο, γιατί τα ελληνικά είναι παράξενη γλώσσα για ανθρώπους που δεν έχουν εξοικείωση. Το είχαμε δει στο "Artifacts" αυτό, πως κάθε φορά που το παίζαμε έξω, οι ματιές και η ενέργεια του χώρου έμοιαζαν πάρα πολύ με τα ελληνικά venues και τους Έλληνες. Αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον, το ότι ο άλλος δεν καταλαβαίνει αυτό που λες εκείνη τη στιγμή, αλλά η ενέργεια που εισπράττει είναι παρόμοια – και ίσα ίσα που μπορεί να ενισχύεται και λίγο ακριβώς επειδή δεν το καταλαβαίνει και του φαίνεται κάπως μυστηριώδες.

Αλλά δεν υπάρχει λόγος να μη χρησιμοποιήσουμε τη γλώσσα μας. Δεν υπάρχει κάποιο απαγορευτικό. Πολλοί το κάνουν και με εξίσου δύσκολες γλώσσες. Οι Rammstein έκαναν καριέρα στα Γερμανικά. Δεν στάθηκε εμπόδιο η γλώσσα, γιατί μιλούσαν οι συνθέσεις. Βάλε και τη λογική ότι θέλαμε να υπάρχει αναφορά σε Έλληνες ποιητές, δεν μας απασχόλησε ιδιαίτερα το ζήτημα. Βέβαια, ακόμα δεν έχουμε ολοκληρωμένο feedback. Ό,τι έχουμε διαβάσει από reviews, λένε ότι είναι απλά spoken word στα ελληνικά.

Το "The Sun", λοιπόν, βάζει ένα δικό του κλείσιμο στο άλμπουμ και έρχεται μετά το "Death". Αναρωτιέμαι αν είχατε κάποια κομμάτια τα οποία τα βάζατε σε μία σειρά και λέγατε «μας λείπει τώρα εδώ πέρα μία στιγμή ανάπαυλας» ή «θέλουμε και έναν επίλογο» ή υπήρχαν τα κομμάτια και ήτανε μόνο ζήτημα του πώς θα τα οργανώσετε σε track list;

Ταυτόχρονα συνέβαινε αυτό. Αφήσαμε και κομμάτια εκτός δίσκου. Υπήρχανε πάρα-πάρα πολλές ιδέες, ακόμη και για την τελική μάχη, ας πούμε, το ποια θα είναι η σειρά των κομματιών. Ξύπναγε ο καθένας με διαφορετική ιδέα κάθε μέρα.

Το "Death" είναι ένα κλείσιμο του χορού, είναι ένα τρίτο πρόσωπο που βγαίνει από την ιστορία και κάνει έναν επίλογο

Οκ, γιατί μου έκανε εντύπωση στο "Death" ως επίλογος είναι αρκετά διαφορετικό σε σχέση με τι έχετε κάνει. Δεν τραγουδά καν ο Προκοπιού σε αυτό.  Είναι και αυτό ένα ρίσκο στο πώς βγαίνει στο τέλος. Ήθελα να δω και γω πώς μου φαίνεται στη ροή. Αναρωτιόμουν αν χρειαζόμουν κάτι τέτοιο ή καλυπτόμουν με το "The Sun", αν και στο τέλος νομίζω αποζημιώνει.

Ναι, κι εμείς έτσι το σκεφτόμασταν. Είναι ένα επικό κλείσιμο, αλλά δεν μας αρκεί. Θέλουμε κάτι ακόμα, που να έχει και νοηματική θέση στο δίσκο. Διότι είναι ένα κλείσιμο του χορού, είναι ένα τρίτο πρόσωπο που βγαίνει από την ιστορία και κάνει έναν επίλογο, το οποίο έχει πολύ ενδιαφέρον.

Θέλω να ρωτήσω επίσης για το εξώφυλλο, το οποίο μου έβγαλε κάτι από Travis Smith, πολύ Riverside. Είδα ότι είχες και εσύ κομμάτι της δημιουργίας του, στις σημαίες. Δεν ξέρω αν υπήρχαν άλλες ιδέες, αλλά την ιστορία της δημιουργίας του εξωφύλλου θα ήθελα να την ακούσω.

Αυτή η ιδέα υπάρχει πολύ καιρό, πριν από το "T", σαν εικόνα στο μυαλό μου, και το συζητήσαμε πάρα πολύ για το πώς θα υλοποιηθεί με το συνεργάτη μου στην άλλη μου δουλειά που είναι το Napan Studiosλου, τον Παναγιώτη Τσαλαβρέτα που έχει κι αυτός ρόλο στους Mother, μας κάνει φώτα. Υπήρχανε προτάσεις και για φωτογραφικό και για σχεδιαστικό. Καταλήξαμε στο 3D, γιατί το φωτογραφικό δεν σου αφήνει και πολλά περιθώρια. Έχεις να κάνεις με τον καιρό της ημέρας, με τη θέση του ήλιου, με τα στησίματα, πρέπει να τυπωθούν όλες αυτές οι σημαίες. Μπορούσε να γίνει τέλος πάντων, αλλά θέλαμε να έχουμε τον απόλυτο έλεγχο και καταλήξαμε στο Χρήστο Κασιμίδη, που είναι εξαιρετικός 3D artist, κάνει πάρα πολλά φωτορεαλιστικά και το συζητήσαμε μεταξύ μας.  Γιατί υπάρχει το concept στο μυαλό, αλλά κάπως πρέπει να βγάλει νόημα η σύνθεση μετά, το ποια θα είναι η θέση της σημαίας σε εκείνο κι εκείνο το σημείο, αν θα υπάρχει κάτι στο έδαφος, αν θα είναι φάτσα ο πρωταγωνιστής ή πλάτη, ποια θα είναι η θέση του ήλιου…

Όλα αυτά ήταν αντικείμενο συζήτησης. Τώρα, η ιδέα κάθεται και αγκαλιάζει όλο το concept. Το εξώφυλλο κοιτάει την επόμενη μέρα, κοιτάει μπροστά ο χαρακτήρας και οι φθαρμένες σημαίες, οι παλιές διαμάχες, είναι ένα στοιχείο του παρελθόντος. Νομίζω πως αυτό που μας αρέσει πάντα στα εξώφυλλα μας είναι η υπόνοια ότι κάτι έχει συμβεί. Ακόμα και στο "Magna Mater", που είναι πιο λιτό, η έκφραση του προσώπου δηλώνει ότι κάτι έχει συμβεί εκεί…

Σε κάτι αντιδράει.

Ναι, κάτι γίνεται.

Χωρίς καμία εκπαίδευση, κάποιος ανάγει όλη του την κριτική σκέψη σε κάποιο chatbot και είναι ανίκανος να συντάξει μία μικρή παράγραφο. Αυτό είναι ένα σημαντικό πρόβλημα

Παρατηρείς πως, μέσα σε μία διαδικασία δημιουργίας ενός δίσκου, το παραμικρό έχει από πίσω ιστορίες, έχει ανθρώπινη προσπάθεια, έχει σκέψεις, έχει συνειρμούς, έχει αλληλεπίδραση και θέλω να πάμε στο κομμάτι του AI, το οποίο είναι πάρα πολύ φλέγον αυτή τη στιγμή, ειδικά στο χώρο της τέχνης. Εσείς δίνετε τρομερή έμφαση σε όλες τις πτυχές, από αφίσες, merch, στήσιμο, μουσική. Το ντεμπούτο σας λεγόταν "Human"… Oπότε με ενδιαφέρει να ακούσω τι στάση έχετε απέναντι στο AI, αν σας τρομάζει, αν σας προβληματίζει, αν σας περνάει αδιάφορο, αν σας ιντριγκάρει με τον τρόπο του.

Νομίζω θα συνδέσω την κουβέντα που κάναμε για τον πόλεμο. Νομίζω ότι ούτε οι ίδιες οι εταιρείες του AI δεν μπορούν να προβλέψουν τι θα γίνει σε 10 χρόνια. Διαβάζω κάτι άρθρα τώρα με παραίτηση κάποιο από την Anthropic, ένας CEO βγήκε και δήλωσε ότι θα βάλουμε ένα φρένο. Όλα αυτά γενικά μου φαίνονται πάρα πολύ περίεργα σε σχέση με το πώς αναπτύσσεται μία τεχνολογία και δεν ξέρουμε τι έχουμε στα χέρια μας. Δεν το αντιμετωπίζω ούτε φοβικά ούτε με την αίσθηση ότι ήρθε μία νέα επανάσταση της τεχνολογίας και οδεύουμε σε ένα θαυμαστό καινούργιο κόσμο.

Έχει πολύ μεγάλη σημασία σε ποιου τα χέρια είναι η τεχνολογία, ποιος και με τι κριτήριο αναπτύσσει μία τεχνολογία. Αν κριτήριο είναι το κέρδος – που αυτό είναι – θα έχουμε πολύ πιο σύντομα πρόβλημα με το νερό. Και πες αυτό είναι ένα αμιγώς τεχνικό ζήτημα. Υπάρχει και το πώς αγγίζει τους ανθρώπους, όπου χωρίς καμία εκπαίδευση κάποιος ανάγει όλη του την κριτική σκέψη σε κάποιο chatbot και είναι ανίκανος να συντάξει μία μικρή παράγραφο. Αυτό είναι ένα σημαντικό πρόβλημα.  Παρατηρούνται προβλήματα τώρα σε σχέση με την κριτική σκέψη. Τι θα γίνει όταν αυτό εδραιωθεί και γίνει μέρος και εκπαιδευτικής διαδικασίας; Στην Πάτρα, ας πούμε, καθηγητής πανεπιστημίου, λέει, άλλαξε τα θέματα τελευταία στιγμή ή απαγόρεψε γυαλιά μυωπίας! (γέλια) Τρόμαξε και σου λέει, δεν ξέρω πώς είναι αυτά τα meta glasses, θέλω χαρτί γιατρού για γυαλιά μυωπίας. Βλέπουμε τέτοια σουρεαλιστικά πράγματα.

Αυτό που με προβληματίζει, κυρίως, είναι πού θα κάτσει η μπίλια, πώς θα εξελιχθεί όλο αυτό, δεδομένου ότι αυτές οι εταιρείες δεν το κάνουν για την ψυχή της μάνας τους, δεν το κάνουν για την εξέλιξη και την πρόοδο, ούτε του ανθρώπου, ούτε της επιστήμης. Το κάνουν για να βγάλουν κέρδος και αυτό που φαίνεται αυτή τη στιγμή είναι ότι δεν βγάζουν κέρδος. Υπάρχει μία μάχη επενδύσεων για το ποιος θα επικρατήσει όταν σκάσει αυτή η φούσκα, όπως γίνεται πάντα με ένα τεχνολογικό breakthrough. Το κριτήριο του κέρδους δεν είναι ποτέ σοφό για το πώς εγκαθίσταται μια νέα τεχνολογία και διαπερνάει την καθημερινότητά μας.

Νιώθω ότι έχεις ενημερωθεί πολύ γύρω από αυτό με τις κουβέντες που μου λες. Η τέχνη είναι από τα πρώτα πράγματα που βάλλονται, γιατί ακριβώς μπορεί ο άλλος να το δει ως προϊόν και να επιλέξει να κόψει δρόμο και νιώθω ότι ο κόσμος της τέχνης δεν αντιδράει πολύ σε αυτό.

Ξέρεις, αυτό συνέβαινε και πριν. Πριν την εμφάνιση του AI δεν αισθανόσουν λίγο ρομποτοποιημένη τη μουσική;

Είναι άλλο πράγμα η χρησιμότητα του AI κι άλλο πράγμα το  να αφήνω να υποκαταστήσει τη σκέψη μου

Σε πολλά επίπεδα, ναι. Προφανώς έχει γίνει τόσο εμπόρευμα η τέχνη, που ο άλλος την αντιμετωπίζει ως απλό προϊόν, και θα κάνει ό,τι μπορεί για να το αποκτήσει όπως το θέλει. Ως προϊόν μπορεί να είναι φθηνό, μπορεί να είναι ακριβό, μπορεί να είναι ό,τι θες. Φυσικά, μπορούμε να μπούμε στην κουβέντα με αφετηρία τη βιομηχανία της τέχνης, και το AI έπεται. Απλά τώρα νομίζω ότι τώρα κινδυνεύει να εξευτελιστεί εντελώς και να έχει άμεση επίπτωση σε κόσμο και μου κάνει εντύπωση που τα άτομα της τέχνης τώρα δεν δείχνουν άλλα αντανακλαστικά, αυξημένα.

Νομίζω ότι κανείς δεν δείχνει αντανακλαστικά και αυτό είναι αρκετά επικίνδυνο και θα πω πάλι, ανεξάρτητα με το AI, με τον τρόπο που εξελίσσεται ο κόσμος αυτή τη στιγμή. Το AI αναπόφευκτα θα κάνει ανακατατάξεις στον καταμερισμό της εργασίας. Το θέμα όμως δεν είναι απαραίτητα αυτό. Όταν είχαν έρθει οι μηχανές στα εργοστάσια, υπήρχαν οι Λουδίτες που πήγαιναν και κοπανάγανε τις μηχανές να τις σπάσουν, γιατί θα τους έπαιρναν τις δουλειές, γιατί αυτοματοποιήθηκε με ένα τρόπο η παραγωγή. Δεν νομίζω ότι πρέπει να είμαστε εχθροί του εργαλείου. Πρέπει να είμαστε εχθροί του τρόπου με τον οποίο χειρίζεται κάποιος το εργαλείο και το ποιος έχει τον έλεγχο για την κατάσταση, γιατί οι αυτοματισμοί αυτοί θα βοηθήσουν με διάφορους τρόπους. Ακόμα και στις τέχνες.

Δεν είμαι πάρα πολύ υπέρ του AI ως τελικό αποτέλεσμα. Δεν υπάρχει κανένας λόγος, είναι όντως slop, χυλός. Και το ακούς και το βλέπεις ότι είναι χάλια. Αλλά εκεί είναι μία ανοιχτή συζήτηση: δεν έχεις budget και θες να κάνεις ένα προσχέδιο που θα το καταλάβει ο άλλος καλύτερα, και το reference που έχεις δεν είναι 100% εκεί που το θες. Έχει μία, εντός εισαγωγικών, χρησιμότητα αυτό. Όμως είναι άλλο πράγμα η χρησιμότητα και το φτάνω μέχρι ένα σημείο και άλλο πράγμα το  να αφήνω να υποκαταστήσει τη σκέψη μου, γιατί μετά ποια είναι η πρόταση;

Kαλύτερα ως μέσο παρά ως τελικός προορισμός...

Ναι και ως μέσο με επιφύλαξη, θα πω. Έψαχνα κάτι ιστορικού ενδιαφέροντος και μου απάντησε κάτι σαν κίτρινη αρθρογραφία. Ρωτάω ποιες είναι οι πρωτογενείς ιστορικές πηγές, δηλαδή από πού γνωρίζει αυτή την πληροφορία. Και δεν μπορεί να τις βρει και μου απολογείται. Εγώ μπήκα στη διαδικασία να ρωτήσω. Ένας άνθρωπος που μπαίνει και θεωρεί πως είναι η απόλυτη αλήθεια, δεν θα το αμφισβητήσει. Υποκαθιστά την ανθρώπινη σκέψη ρε παιδί μου. Εγώ θέλω να βρω τις πηγές, τις πρωτογενείς πηγές, και θέλω να κάνω μόνος μου την ερμηνεία του γεγονότος και το ΑΙ όχι απλά δεν παραθέτει τις πηγές, μα αντικρούει και αυτό που αρχικά είπε. Οπότε θέλει πολύ μεγάλη προσοχή η χρήση. Τώρα το αν θέλεις να γράψεις σε ένα LLM έχω κρεμμύδια, σκόρδο και σάλτσα ντομάτας, τι συνταγή μπορώ να φτιάξω, μια χαρά εύκολο είναι, αλλά σε σύνθετα ζητήματα που απαιτούν κριτική ικανότητα νομίζω ότι είναι προβληματικό.

Θα μου άρεσε να συνεχίσουμε αυτή την κουβέντα, αλλά μετά θα γίνει πολύ «μη μουσική» η συνέντευξη. Έχοντας κάνει διάφορες ερωτήσεις για το background πραγμάτων, θα μπαίνατε ποτέ στη διαδικασία να κάνετε ένα making of βιντεάκι με υλικό από το στούντιο, από το γράψιμο; Πιστεύετε θα υπήρχε ενδιαφέρον για κάτι τέτοιο ή εσείς θα είχατε όρεξη για κάτι τέτοιο;

Δεν το πολυσκεφτόμαστε, η αλήθεια είναι, κι όταν το σκεφτόμαστε είναι αργά. Πάντα έχουμε στα κινητά μας κάποια πλανάκια από ηχογραφήσεις. Τώρα, δεν ξέρω αν αυτά θα τα κάνουμε κάτι, έχει να κάνει και τη διάθεση. Σαν teaser, όχι σαν making of.

Αρκετοί παράγοντες της βιομηχανίας μας εφιστούν την προσοχή στα social media, αλλά δεν το έχουμε πάρα πολύ

Δεν θα κάνετε ένα δεκαπεντάλεπτο, εικοσάλεπτο βίντεο, αλλά θα υπήρχαν, ας πούμε, snippets.

Ναι… Ήρθαν τα παιδιά με τα βιολιά στο στούντιο, έχουμε ένα πλανάκι. Ήρθαν τα κορίτσια και τραγούδησαν, έχουμε πλανάκια που τραγουδάνε. Αλλά δεν έχουμε making of, με μία κάμερα να γράφει και να έχουμε juicy ατάκες ή πράγματα που βγήκαν εκείνη τη στιγμή. Θα ήθελα και για λόγους δικού μας αρχείου, όχι απαραίτητα με τη σκέψη ότι θα το θα το δημοσιεύσουμε, αλλά ότι ανατρέχουμε σε πράγματα όπως το κάνουμε συχνά. Δηλαδή βρίσκουμε φακέλους με βιντεάκια, τα βλέπουμε και γελάμε μόνοι μας.

Δεν το έχουμε ιδιαίτερα στο μυαλό μας, μπορεί και να έπρεπε. Αυτή είναι μία άλλη κουβέντα. Είναι αρκετοί παράγοντες της βιομηχανίας με τους οποίους έχουμε συζητήσει κατά καιρούς, που μας εφιστούν την προσοχή στα social media. Χρειάζεται πιο έντονη παρουσία στα social, αλλά δεν το 'χουμε πάρα πολύ.

Είναι φαινόμενο των social media να θέλουμε την κλειδαρότρυπα

Καλά αυτό είναι full time job. Δεν ξέρω αν είναι κάτι που μπορείτε να το μοιράζεστε μεταξύ σας.

Είναι ήδη ζόρικο να ανεβάζουμε απλά τις ανακοινώσεις μας, reel-άκια που έχουν να κάνουν με το άλμπουμ, ποστεράκια τέτοια. Εμένα με δυσκολεύει να μπούμε στη διαδικασία της απεύθυνσης με τις φάτσες μας, κάθε φορά που μας το ζητάνε αυτό από τα venues. Πάντα ζοριζόμαστε λίγο να πούμε «γεια σας, είμαστε οι Mother of Millions και θα 'ρθουμε για live στην πόλη σας». Αυτό που ρωτάς για το making of έχει μια αναφορά στα social.

Είναι πιθανό πολύς κόσμος να βρει μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο making of απ’ ότι στην ίδια τη μουσική. Είναι ένα φαινόμενο των social media να θέλουμε την κλειδαρότρυπα. Υπάρχει πάντα μία ανάγκη για το behind the scenes. Πώς είναι αυτοί σαν άνθρωποι, ας πούμε, πώς είναι σαν παρέα, τι κάνουνε όταν δεν γράφουν μουσική;

Την πήγα αλλού την κουβέντα, αλλά δεν ξέρω αν αφορά και τόσο πολύ. Ευτυχώς που οι παιδικοί μας ήρωες δεν είχαν social media, γιατί η απομυθοποίηση θα ήταν εντυπωσιακή. Ξέραμε, ας πούμε, ότι ο Jimmy Page είχε αγοράσει τη βίλα του Crowley και έκανε τελετές μαγείας. «Πω πω τι έκανε αυτός ο Page!» (γέλια) Ή ότι ο Ozzy δάγκωνε ζωντανά πράγματα, νυχτερίδες και περιστέρια, ή ένα σωρό ιστορίες που γίνονταν μύθοι, ενώ στην πραγματικότητα ήταν γκάφες, ανθρώπινες στιγμές. Δεν ξέρω αν μας αφορά στην πραγματικότητα το τι σχέση είχε ο Ozzy με τη Sharon και την οικογένειά του.

We don't talk about that!

Μα ναι, ποιον αφορούσε τελικά αυτό το show; Είναι και μία κηλίδα στην ιστορία του. Τότε λέγαμε, μα ρεζιλεύεται ο άνθρωπος, δεν υπάρχει κάποιος να τον συμβουλέψει, ότι εκθέτει την οικογένειά του; Αυτό συμβαίνει εκτεταμένα απ’ όλους σήμερα, κάθεσαι με ένα κινητό, βγάζεις τη φάτσα σου και απευθύνεσαι στην κάμερα και λες αυτό τρώω σήμερα. Εδώ βγήκα, εδώ πήγα διακοπές, αυτή είναι η μπάντα μου. Αυτές τις μαλακίες κάνουμε μες στο van. (γέλια) Μου φαίνεται παράξενο, εκεί θέλω να καταλήξω.

Το πήγα παρακάτω από την από την ερώτηση. Επιστρέφοντας, θα πω ότι είναι μία πολύ ωραία ιδέα αυτή και θα έπρεπε να έχουμε τη σκέψη τουλάχιστον να αρχειοθετούμε. Να βλέπουμε όλα αυτά τα πλάνα των ηχογραφήσεων και να διαλέξουμε και κάποια για να βγούνε προς τα έξω.

Έχουμε ήδη οικογένειες, παιδιά, τη μουσική. Δεν προλαβαίνουμε. Οπότε σε κάποια πράγματα αναγκαστικά μένουμε πίσω

Εγώ το λέω αυστηρά μουσικά, βέβαια, όχι να το κάνετε The Osbournes. (γέλια) Πριν κάνουμε τη συνέντευξη έτυχε να βλέπω ένα ντοκιμαντέρ που κυκλοφόρησε πρόσφατα για τη δημιουργία του "Deadwing" των Porcupine Tree, που είναι μία ώρα υλικό που σχολιάζουνε και έχει και κάποιο footage. Έχουν κάτι από το παρασκήνιο, αλλά το παρασκήνιο της δημιουργίας, όχι το παρασκήνιο του πώς ήταν η μπάντα σ’ εκείνη τη φάση της ζωής της. Πώς είμαστε καθώς το φτιάχνουμε; Τι ιδέες υπάρχουν; Η ιδέα που κυκλοφόρησε από πού ξεκίνησε; Ποιες ήταν οι φάσεις της; Σκεφτόμουν ότι και αυτό δημιουργεί ένα ενδιαφέρον για να ακούσεις το δίσκο πιο προσεκτικά.

Αυτό έχει πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά χρειάζεται κάποιος να το έχει στο μυαλό του. Πρέπει να είναι κάποιος όταν πάμε στο στούντιο να αναλαμβάνει να στήσει για την βιντεοσκόπηση, διότι εμείς έχουμε ήδη οικογένειες, παιδιά, τη μουσική. Δεν προλαβαίνουμε. Μέσα σε αυτό το χαμό να πρέπει να στήσουμε και κάμερες για να έχουμε το backstage, θα ήταν πρόβλημά για εμάς. Έχουμε πολλά καρπούζια στις μασχάλες και δυστυχώς, οπότε σε αυτά τα πράγματα αναγκαστικά μένουμε πίσω.

Αν ρωτούσες εμένα και τον Έκτορα, θα σου λέγαμε «Διάλεξε κομμάτι από το "Plays Live" και θα το κάνουμε διασκευή». Μετά θα έρθουν ο Πάνος και ο Γιώργος και θα πούνε «τι λέτε ρε, βλάκες είστε;

Έχω μία ακόμη ερώτηση, που θα μπορούσες να τη δεις κι αυτήν σαν μια κίνηση marketing εξωστρέφειας, αλλά δεν το πάω εκεί…  Έχετε ηχογραφήσει το "No Light, No Light", έχετε παίξει το "Uninvited", το "Wish You Were Here"… Δεν είναι ότι απλά κάνετε ένα cover, δίνετε ένα δικό σας spin στο κάθε κομμάτι και αυτό είναι που το κάνει πραγματικά ενδιαφέρον. Το να ακούσω τους Mother of Millions να παίζουν μία άλλη prog μπάντα θα μου φαινόταν αδιάφορο, αλλά παίρνετε pop κομμάτια, παίρνετε rock κομμάτια, και τα κάνετε Mother of Millions κομμάτια. Θα σκεφτόσαστε να το κάνετε αυτό με άλλες επιρροές σε κάποια συλλογή; Βλέπω ας πούμε και το "Plays Live" του Peter Gabriel από πίσω σου και σκέφτομαι πως εδώ υπάρχει ένα εύρος επιρροών που θα είχε ένα ενδιαφέρον να το ερμηνεύατε υπό το δικό σας φίλτρο.

Κοίταξε, είναι αντικρουόμενες οι επιρροές ως ένα βαθμό. Αν ρωτούσες εμένα και τον Έκτορα, θα σου λέγαμε «Διάλεξε κομμάτι από το "Plays Live" και θα το κάνουμε διασκευή». Μετά θα έρθουν ο Πάνος και ο Γιώργος και θα πούνε «τι λέτε ρε, βλάκες είστε;» (γέλια) Σε τέτοια πράγματα υπάρχουνε αντικρουόμενες επιρροές. Στο live, το "No Light…" κάπως μας κούρασε, προτιμούσαμε να παίζουμε δικά μας κομμάτια.

Για συλλογή σίγουρα δεν το έχουμε σκεφτεί. Για νέα διασκευή δε θα έλεγα όχι, απλά το θέμα είναι να συμφωνούμε όλοι στο ποια θα είναι αυτή. Το "Uninvited" έχει πέσει στο τραπέζι πάρα πολλές φορές να ηχογραφηθεί και λογικά κάποια στιγμή θα γίνει αυτό. Του χρόνου είναι και η δεκαετής επέτειος του "Sigma", δεν θα απέκλεια να γίνει ένα remaster και να είναι bonus track.

Όταν το είχα δει live ανοίγατε για τους Pain of Salvation. Ήταν η πρώτη φορά που σας έβλεπα, οπότε υπήρχε η χαρά για αυτό, αλλά το "Uninvited" ήταν τόσο left field επιλογή. Ήταν τόσο ωραία η ατμόσφαιρα που είχατε φτιάξει με το κομμάτι που έψαχνα μετά να βρω live υλικό από κάμερες και κινητά για να ξαναζήσω, ας πούμε, κάτι από αυτό. Χαίρομαι πάρα πολύ με τη Florence που την κάνατε cover, αλλά αυτό πώς και έμεινε απ' έξω; Για αυτό και το σκέφτομαι τώρα ότι θα ήταν τρομερά ωραίο να το να το έχουμε και σε κάτι επίσημο.

Είναι πολύ πιθανό να το γράψουμε αυτό. Απ’ την άλλη, η Florence είναι φοβερή, είναι πολύ ιδιαίτερο αυτό που κάνει. Όπως αν έπαιρνες ένα τραγούδι του Μητροπάνου και το έδινες σε έναν κλασικό λαϊκό τραγουδιστή, θα έπαιρνες ένα σκυλάδικο, έτσι αν έπαιρνες ένα τραγούδι της Florence και το έδινες σε μία pop τραγουδίστρια, θα έπαιρνες ένα συμβατικό pop τραγούδι. Είναι φοβερό το πως η προσωπικότητα και η χροιά και η παρουσία μεταλλάσσει το κομμάτι και το κάνει κάτι τελείως διαφορετικό!

Το soundtrack της «Οδύσσειας» μου άρεσε πιο πολύ και από την ταινία

Και εσείς έρχεστε και το… metal-άσσετε! Καλά, αγνοήσέ το αυτό το αστείο! (γέλια) Έχεις ακούσει κάτι φέτος που σου έχει κάνει τρομερή εντύπωση;

Λοιπόν, παίζει πάρα πολύ το soundtrack του Odyssey, του Ludwig Göransson. Με εντυπωσίασε πάρα πολύ το soundtrack γιατί, ενώνοντας και την προηγούμενη ερώτηση, είχα δει και το backstage, το making of, και είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Δηλαδή το soundtrack μου άρεσε πιο πολύ και από την ταινία, είναι εξαιρετική η δουλειά που έχει κάνει.

Για το κλείσιμο, να πούμε και για τις επερχόμενες συναυλίες σας στην Ελλάδα;

Ναι, βεβαίως. Στις 14 Νοέμβρη παίζουμε Αθήνα, στο Arch, στις 28 Νοέμβρη παίζουμε στη Λάρνακα, στο Savino, και 5 Δεκέμβρη παίζουμε στο 8ball, Θεσσαλονίκη.

Σ’ ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σου Κώστα! Και πάλι χάρηκα, ελπίζω να τα ξαναπούμε!

Χαιρετώ!